Jan Amos Komensky- Con người của những khát vọng cao cả
Thiên đường của trái tim
Lời dịch giả Dương Tất Từ
Cách đây 10 năm, cuốn sách nhỏ này đã được xuất bản tại Hà Nội nhân dịp kỷ niệm 400 năm ngày sinh của Komensky. Nhiều lúc tôi đã ấp ủ một nguyện vọng là dịch thêm một số chương, bổ sung những trích đoạn trong tác phẩm đồ sộ của ông để giới thiệu với bạn đọc Việt Nam. Nhưng cứ lặng lẽ lao vào áng văn cổ và một thứ ngôn ngữ cách chúng ta hơn bốn thế kỷ mà không có sự đầu tư của một cơ quan chức năng - thật là một việc làm không dễ dàng.
Tục ngữ Tiệp có câu: “Một con chim sẻ trong tay còn hơn cả đàn bồ câu trên mái nhà”. Ước vọng thì không cùng, nhưng tuổi tác và phương tiện thì có hạn. Tôi bằng lòng với những gì có trong tay và lần này chỉ bổ sung, sửa sang lại bản dịch đôi chút không đáng kể. Xuất phát từ lòng ngưỡng mộ một danh nhân văn hóa tầm cỡ thế giới, một nhân vật có vị trí tương tự như Nguyễn Trãi trong nền văn hóa nước ta, được vợ và các con tôi động viên, khích lệ, tôi quyết định cho in lại bản dịch, với hy vọng sẽ góp phần nhỏ vào việc giao lưu văn hóa giữa hai nước và mở rộng kho tài liệu nghiên cứu giáo dục ở nước ta hiện nay.
Tôi cảm ơn các bạn Tiệp đã nhiệt tình lý giải cho tôi nhiều từ cổ trong tác phẩm của nhà văn. Đặc biệt, tôi không quên người bạn quá cố, Luật gia kiêm Nhà thơ Frantisek Roubal đã không quản ngại tuổi già, thường hành trình từ Jicin di Praha để chúng tôi có dịp gặp gỡ nhau, cùng nhau lần theo những trang sách của Komensky và chia sẻ với nhau những hiểu biết về một triết gia mà cả hai chúng tôi đều yêu mến và tâm đắc.
Tôi chân thành cảm ơn nhà xuất bản Thế giới là cơ quan đã ấn hành tác phẩm này lần đầu và giờ đây lại giúp tôi tái bản để “Thiên đường của trái tim” một lần nữa với bạn đọc.
Jan Amos Komensky - Con người của những khát vọng cao cả
Jan Amos Komensky (Còn có tên La tinh là Comenius) sinh ngày 28 tháng 3 năm 1592 tại một làng nằm trong thị trấn Vhersky Brod thuộc xứ Môrava, miền trung Cộng hòa Séc. Dòng họ Komensky thuộc tầng lớp những người học vấn trung lưu và được trọng vọng. Ông thân sinh Jan Amos Martin làm chủ một xưởng xay bột ở ven thị trấn.
Thời niên thiếu, Komensky đã phải trải qua những năm tháng đau khổ, lận đận. Năm 12 tuổi, cậu bé đã hai lần khóc trước quan tài bố, rồi mẹ, cả hai đều qua đời vì bệnh dịch lan trànmà thoiừ đó không có thuốc cứu chữa. Bà Zuzana mang Jan về nuôi nhưng chưa đầy hai năm, các đoàn kỵ binh từ Hungari kéo đến uy hiếp nhân dân, đốt phá làng mạc, khiến Komensky lại phải đi ở nhờ nơi khác.
Năm 16 tuổi, Komensky học chuyên tiếng La tinh tại trường trung học thành phố Psêrop (prerov). Nhờ có trí thông minh lạ thường, Komensky được gửi sang Đức học Đại học và tốt nghiệp khoa Thần học tại Học viện Herborn. Năm 1614 Komensky trở về nước. Sau này, trong một cuốn hồi ký ông cho biết, do hoàn cảnh không có tiền đi tàu xe, Komensky đã đi bộ gần 700 km nhưng nhờ có sức khỏe và đôi chân, lúc nào ông cũng cảm thấy thanh thản. Komensky trở về trường cũ dạy học. Cũng tại đây, ông đã lập gia đình và sinh được hai con, nhưng rồi cảnh loạn lạc và bệnh dịch đã cướp đi cả ngưoiừ vợ thana yêu và hai con nhỏ.
Đất nước xé Sêkhy trải qua những cơn phong ba phũ phàng sau cuộc khởi nghĩa thất bại của những người yêu nước ủng hộ phong trào cải cách xã hội và chống lại triều đại Hăpxbua. Từ sau trận giao chiến thất bại tại núi Trắng (Bila Hora) vào cuối năm 1620, xứ Sêkhy rơi vào tình trạng mất nước mà lịch sử nước này gọi là thời kỳ đêm tối, kéo dài gần ba trăm năm (1620 - 1918). Nhà cầm quyền áp dụng những chính sách trả thù tàn bạo. Với nhữgn người dẫn đầu phong trào khởi nghĩa thì đó là cảnh tù đầy, tra tấn, là những lưỡi gươm chém đầu công khai trên Quảng trường thành phố cổ. Với nông dân, thợ thuyền thì đó là một chế độ làm thuê hà khắc dưới hình thức nông nô. Còn với các tầng lớp trí thức yêu nước thì đó là lệnh truy nã, giam cầm và buộc phải rời tổ quốc neúe không chịu theo đạo Thiên chúa.
Komensky là mọt trong những người đã phải hứng chịu số phận nghiệt ngã đó. Trước sự truy nã của chính quyền, ông sống ẩn náu ở nhà bạn bè, trong các khu rừng hoặc hang núi. Năm 1628, 36 tuổi đời, Komensky buộc phải rời